អត្ថាធិប្បាយអំពីវិមុត្តិទាំង ២ យ៉ាង៖
ចេតោវិមុត្តិ និង បញ្ញាវិមុត្តិ
នៅក្នុងមាគ៌ានៃព្រះពុទ្ធសាសនា គោលដៅដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតរបស់ពុទ្ធបរិស័ទ គឺការសម្រេចបាននូវ វិមុត្តិ ដែលមានន័យថា ការរួចចម្លងផុតពីទុក្ខ ឬការរំដោះខ្លួនចេញពីចំណងនៃកិលេស។ វិមុត្តិ គឺជាសភាវៈដែលចិត្តបានស្អាតបរិសុទ្ធ ចាកផុតពីការគ្របដណ្តប់នៃអាសវកិលេសទាំងឡាយ។ តាមរយៈការសម្តែងរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ វិមុត្តិដែលជាការរួចចាកអាសវៈនេះ ត្រូវបានបែងចែកជាពីរប្រភេទសំខាន់ៗ គឺចេតោវិមុត្តិ និងបញ្ញាវិមុត្តិ។
ទី១ ចេតោវិមុត្តិ គឺសំដៅលើការរួចចាកអាសវៈដោយ អរហត្ថផលសមាធិ។ ក្នុងន័យនេះ ការរួចផុតត្រូវបានសម្រេចឡើងតាមរយៈការអប់រំចិត្តឲ្យមានសមាធិយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន។ កាលបើចិត្តបានតម្កល់មាំក្នុងសមថកម្មដ្ឋាន រហូតដល់សម្រេចបាននូវឈានសមាបត្តិ ចិត្តនោះនឹងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាក្នុងការសង្កត់សង្កិន និងកំចាត់បង់នូវនីវរណធម៌ទាំងឡាយ។ ការសម្រេចអរហត្ថផលតាមផ្លូវនេះ គឺសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើការប្រើប្រាស់កម្លាំងនៃសមាធិដើម្បីរំដោះចិត្តចេញពីកាមរាគ និងអវិជ្ជា ដែលនាំឲ្យចិត្តមានសេរីភាពពីការជាប់ជំពាក់។
ទី២ បញ្ញាវិមុត្តិ គឺសំដៅលើការរួចចាកអាសវៈដោយ អរហត្ថផលបញ្ញា។ នេះគឺជាការរួចផុតដែលកើតចេញពីការប្រើប្រាស់វិបស្សនាបញ្ញា ដើម្បីពិចារណាឲ្យឃើញច្បាស់នូវសភាវធម៌តាមការណ៍ពិត គឺការយល់ដឹងអំពីអនិច្ចំ ទុក្ខំ និងអនត្តា។ បញ្ញាវិមុត្តិ ផ្តោតសំខាន់ទៅលើការកាត់ផ្តាច់នូវឫសគល់នៃអវិជ្ជាដោយផ្ទាល់។ នៅពេលដែលបញ្ញាបានត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ វានឹងធ្វើឲ្យអាសវកិលេសទាំងឡាយ រួមមានកាមាសវៈ ភវាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ ត្រូវបានបំផ្លាញចោលទាំងស្រុង។ អ្នកដែលសម្រេចបញ្ញាវិមុត្តិ អាចនឹងមិនចាំបាច់មានឈានសមាបត្តិខ្ពង់ខ្ពស់ដូចផ្នែកចេតោវិមុត្តិឡើយ ប៉ុន្តែត្រូវតែមានបញ្ញាដ៏មុតស្រួចក្នុងការទម្លុះទម្លាយនូវសេចក្តីល្ងង់ខ្លៅ។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង វិមុត្តិទាំងពីរនេះតែងតែដើរទន្ទឹមគ្នា។ សមាធិ (ដែលជាមូលដ្ឋាននៃចេតោវិមុត្តិ) គឺជាឧបករណ៍ជួយឲ្យចិត្តស្ងប់ដើម្បីបង្កលក្ខណៈងាយស្រួលដល់បញ្ញាបានកើតឡើង។ ចំណែកឯបញ្ញា (ដែលជាមូលដ្ឋាននៃបញ្ញាវិមុត្តិ) ក៏ត្រូវការចិត្តដែលស្ងប់ដើម្បីពិចារណាធម៌ឲ្យបានស៊ីជម្រៅ។ ការសម្រេចនូវ អរហត្ថផល ដ៏បរិបូរណ៍ គឺជាការរួមបញ្ចូលគ្នានៃការរួចផុតទាំងផ្លូវចិត្ត និងផ្លូវបញ្ញា ដែលហៅថា "ឧភតោភាគវិមុត្តិ" (ការរួចផុតទាំងពីរចំណែក)។
ជាសរុបមក វិមុត្តិទាំងពីរយ៉ាងនេះគឺជាមាគ៌ាដ៏ត្រឹមត្រូវក្នុងការនាំសត្វលោកឲ្យចាកផុតពីវាលវដ្តសង្សារ។ មិនថានរណាម្នាក់ដើរតាមផ្លូវសមាធិជាមុន ឬបញ្ញាជាមុននោះទេ គោលដៅចុងក្រោយគឺការអស់ទៅនៃអាសវៈ ដែលជាចំណុចបញ្ចប់នៃទុក្ខទាំងពួង និងជាការសម្រេចបាននូវសន្តិភាពដ៏ពិតប្រាកដគឺព្រះនិព្វាន។
ភិក្ខុអកក្ខឡោ ថាច់ភឿកអាង កូនខ្មែររំដួល ខ្មែរក្រោម
ការចែករំលែករឿងល្អ សេចក្តីល្អ រមែងនាំមកនូវសេចក្តីល្អ៕
សេចក្តីព្យាយាម សេចក្តីលំបាក មិនមានអ្នកណាយល់បាន ក្រៅពីខ្លួនឯងឡើយ៕
វត្តព្រះពុទ្ធរង្សី ទីក្រុងហ្វាឡាដែលហ្វា ថ្ងៃសុក្រ ទី៦ខែកុម្ភៈឆ្នាំ២០២៦